Οι επιστήμονες εξετάζουν την ιδέα ότι
η αντίληψή μας για την πραγματικότητα διαμορφώνεται όχι μόνο από τις αισθήσεις μας, αλλά και από τον εγκέφαλό μας που δημιουργεί έναν εσωτερικό χάρτη ή μοντέλο του κόσμου γύρω μας.
Αυτό σημαίνει ότι η αντίληψή μας για το
τι είναι αληθινό ή πραγματικό
είναι εύπλαστη και κινδυνεύουμε να χάσουμε την κατανόησή μας για αυτό.
Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι τραγωδίες όπως:
η μαζική αυτοκτονία στο Τζόουνσταουν
και η ναζιστική Γερμανία.
Μερικοί φιλόσοφοι πιστεύουν ότι
η εξελικτική θεωρία ενδιαφέρεται περισσότερο για το
πώς να επιβιώσει κανείς παρά για οποιαδήποτε ακριβή εκδοχή της πραγματικότητας, κάτι που μπορεί να οδηγήσει σε «χρήσιμες μυθοπλασίες» για τον κόσμο.
Το πρωί της 18ης Νοεμβρίου 1978, στο πυκνό, απομακρυσμένο δάσος της βορειοδυτικής Γουιάνας, στη Νότια Αμερική, περισσότεροι από 900
άνδρες, γυναίκες και παιδιά
από την κοινότητα Τζόουνσταουν συγκεντρώθηκαν και ήπιαν ένα ποτό με κυάνιο που είχε γεύση σταφυλιού.
Ήταν μέλη του Ναού των Λαών του Τζιμ Τζόουνς, μιας αίρεσης που κάποτε μιλούσε για ισότητα και έναν τέλειο κόσμο, αλλά τελικά μετατράπηκε σε εφιάλτη.
Για μήνες, ο Τζόουνς είχε βάλει τους οπαδούς του σε σκέψεις ώστε να πιστεύουν ότι ο συλλογικός θάνατος ήταν η μόνη τους διέξοδος από τον διωγμό, πείθοντάς τους ότι ο θάνατος μαζί ήταν μια επαναστατική πράξη και βάζοντάς τους να κάνουν πρόβες για ασκήσεις αυτοκτονίας.
Προσπαθώντας να εξηγήσουν την τραγωδία εκ των υστέρων, οι ειδικοί στράφηκαν στην ψυχολογία των αιρέσεων,
η οποία περιλαμβάνει χειραγώγηση και τυφλή υπακοή.
Αλλά ο Κρις Φριθ, καθηγητής νευροψυχολογίας στο Κέντρο Νευροαπεικόνισης Wellcome στο University College London, προτείνει κάτι βαθύτερο και πιο ανησυχητικό:
τι θα γινόταν αν το Τζόουνσταουν δεν ήταν απλώς μια κατάρρευση της κρίσης, αλλά μια κατάρρευση της ίδιας της πραγματικότητας, μια στιγμή που μια ομάδα γλίστρησε σε αυτό που αποκαλεί ένα ελαττωματικό κοινό μοντέλο του κόσμου;
Με άλλα λόγια, ήταν ένα είδος κοινωνικά συγχρονισμένης παραίσθησης , πιστεύει ο Frith.
«Δεν έχουμε επίγνωση του φυσικού κόσμου αλλά του μοντέλου μας για αυτόν», λέει. Είναι ένας ισχυρισμός που ανέπτυξε στην εργασία του το 2025 στο επιστημονικό περιοδικό Open Mind , το οποίο έχει αξιολογηθεί από ομοτίμους. Υπό αυτό το πρίσμα, αυτό που απέτυχε στο Jonestown δεν ήταν απλώς η ηθική, αλλά ο εσωτερικός χάρτης του κόσμου που χρησιμοποιούσαν σχεδόν χίλιοι άνθρωποι για να προσανατολιστούν.
Αυτό που μοιάζει με σταθερή, αναμφισβήτητη πραγματικότητα δεν είναι ένα άμεσο παράθυρο στο περιβάλλον μας. Αντίθετα, καθώς κινούμαστε, μαθαίνουμε και αλληλεπιδρούμε,
ο εγκέφαλός μας δημιουργεί αυτόματα ένα νοητικό μοντέλο του κόσμου.
Αυτό το μοντέλο είναι παρόμοιο σε διαφορετικά άτομα, επειδή όλοι πλοηγούμαστε στο ίδιο φυσικό περιβάλλον και βελτιώνουμε συνεχώς τους νοητικούς μας χάρτες χρησιμοποιώντας ο ένας τον άλλον.
Αλλά όταν μια ομάδα αρχίζει να ενισχύει μια παραμορφωμένη εκδοχή αυτού του κοινού χάρτη, ολόκληρες κοινότητες μπορούν να καταλήξουν να ζουν μέσα σε έναν κατασκευασμένο κόσμο που δεν ταιριάζει πλέον με αυτόν που βρίσκεται έξω από αυτόν.
Για να κατανοήσουμε γιατί αυτό έχει σημασία, ο Frith μας ζητά να εξετάσουμε την εξέλιξη.
Η συνείδηση , κατά την άποψή του, δεν εμφανίστηκε για να μας κάνει φιλοσόφους. Εξελίχθηκε για να εμποδίσει τα ζωντανά σώματα να συγκρουστούν.
«Επέτρεψε τον συντονισμό», λέει, «και στη συνέχεια η συνεργασία έγινε δυνατή».
Πολύ πριν από την εμφάνιση της γλώσσας, οι εγκέφαλοι έπρεπε να λύσουν ένα απλό αλλά βαθύ πρόβλημα: πώς να κινούνται με ασφάλεια στο χώρο χωρίς να συγκρούονται με άλλα κινούμενα πλάσματα.
Η λύση ήταν να δημιουργηθούν σταθεροί εσωτερικοί χάρτες του περιβάλλοντος, χάρτες που να επιμένουν ακόμα και όταν κανείς δεν κοιτάζει.
Στην πραγματικότητα, κανένας εγκέφαλος δεν παράγει με επιτυχία την αίσθηση ότι ο κόσμος είναι συμπαγής και πραγματικά «εκεί έξω».
Η πραγματικότητα είναι κοινωνικά αγκυροβολημένη - μοιάζει πραγματική επειδή τα φυσικά σώματα άλλων ατόμων αποτελούν μια συνεχή επιβεβαίωση για τους εγκεφάλους μας.
Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο ο Frith πιστεύει ότι η απομόνωση είναι τόσο αποσταθεροποιητική.
Ένα από τα χειρότερα πράγματα που μπορείτε να κάνετε σ ένα άτομο είναι να το θέσετε σε πλήρη κοινωνική απομόνωση.
Η εμπειρία του για τον κόσμο αρχίζει να αποκλίνει από όλων των άλλων.
Αποκομμένα από τους άλλους, τα εσωτερικά μοντέλα δεν έχουν πλέον ένα φυσικό ερέθισμα και
οι απομονωμένοι άνθρωποι μπορούν να βυθιστούν σε παραισθήσεις, αποπραγματοποίηση και αποπροσωποποίηση.
Θα μπορούσαμε ακόμη και να το ονομάσουμε αυτό μια αλλοιωμένη κατάσταση πραγματικότητας, που προκαλείται όχι από παραισθησιογόνα, αλλά από ακραία απομάκρυνση από τον χάρτη του κοινού κόσμου.
Ωστόσο, και ομάδες ανθρώπων μπορούν επίσης να παρεκκλίνουν.
Ο Frith επισημαίνει το Jonestown -και, με διαφορετικό τρόπο, τη ναζιστική Γερμανία- ως ακραία παραδείγματα αλλοιωμένων καταστάσεων συνείδησης σε πολιτισμική κλίμακα. Αποκαλεί αυτές τις καταστάσεις «παρανοϊκά κοινά μοντέλα» πραγματικότητας.
Επιστήμονες εκτός από τον Frith καταλήγουν σε μια συναίνεση ότι αυτό που βιώνουμε ως κόσμο δεν είναι μια προκατασκευασμένη εκδοχή που όλοι αγοράζουν, αλλά μια διαπραγμάτευση μεταξύ του εξωτερικού μας περιβάλλοντος και του εγκεφάλου μας.
Ο νευροεπιστήμονας Anil Seth περιγράφει την αντίληψη ως μια « ελεγχόμενη παραίσθηση », κατά την οποία ο εγκέφαλος κάνει συνεχώς την καλύτερη δυνατή εικασία για τον κόσμο και αναθεωρεί αυτήν την εικασία καθώς φτάνουν νέες πληροφορίες.
Ο γνωστικός επιστήμονας Andy Clark υποστηρίζει ότι ο εγκέφαλος είναι λιγότερο μια κάμερα και περισσότερο μια μηχανή πρόβλεψης , που πάντα προβλέπει τι θα συμβεί στη συνέχεια.
Ο ψυχίατρος Karl Friston δείχνει ότι οι εγκέφαλοι προσπαθούν συνεχώς να διατηρούν τα εσωτερικά τους μοντέλα ευθυγραμμισμένα τόσο με το φυσικό όσο και με το κοινωνικό περιβάλλον.
Η πραγματικότητα είναι ένας πύργος από Lego που όλοι μας συνεχώς συναρμολογούμε, επισκευάζουμε και προσαρμόζουμε σιγά σιγά. Υπό λάθος συνθήκες, μπορεί να καταρρεύσει.
Ωστόσο, αυτή η εικόνα μπορεί να είναι παραπλανητική αν την παρατραβήξουμε.
Ο Erick J. Ramirez, καθηγητής φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Santa Clara, πιστεύει ότι η συζήτηση για «κοινή πραγματικότητα» χρειάζεται μια προειδοποιητική ετικέτα.
Τον προβληματίζει το πόσο εύκολα αυτό μπορεί να ακούγεται σαν ένας ενιαίος, αντικειμενικός νοητικός κόσμος που έχει εντυπωθεί σε κάθε μυαλό.
«Δεν είναι σαφές τι σημαίνει να αποκαλούμε τα μοντέλα μας για τον φυσικό κόσμο αντικειμενικά», λέει, «ειδικά όταν αυτά τα μοντέλα γίνονται κατανοητά μέσω της υποκειμενικής εμπειρίας».
Για να καταστήσει το επιχείρημά του πιο έντονο, ο Ramirez μας ζητά να φανταστούμε τρία άτομα στο ίδιο δωμάτιο.
Ο ένας έχει τυπική έγχρωμη όραση.
Ο άλλος έχει μονοχρωματική αχρωματοψία.
Ο τρίτος είναι τετραχρωματικός, ικανός να βλέπει μήκη κύματος που οι περισσότεροι από εμάς δεν αντιλαμβανόμαστε ποτέ.
Αυτοί οι άνθρωποι καταλαμβάνουν τον ίδιο χώρο, αλλά δεν ζουν μέσα στον ίδιο αντιληπτικό κόσμο.
«Ο καθένας θα αναπαριστά τον κόσμο σύμφωνα με τον τρόπο που το σώμα του είναι ικανό να χρησιμοποιεί πληροφορίες από τον κόσμο για να κάνει πράγματα», λέει ο Ramirez. Οι εσωτερικοί τους χάρτες διαφέρουν. Ωστόσο, μπορούν να συντονίζονται, να μοιράζονται χώρο και να δρουν από κοινού.
Για τον Ραμίρεζ, αυτό είναι πιο κοντά στην έννοια της ύπαρξης μιας ζώνης συμβατότητας που επιτρέπει στα σώματα να κινούνται μαζί. Αλλά αυτή η συμβατότητα δεν εγγυάται ότι οι άνθρωποι βλέπουν κάποια απόλυτη αλήθεια για τον κόσμο. «Η εξέλιξη δεν ενδιαφέρεται πραγματικά για το τι είναι αληθινό», λέει. Ενδιαφέρεται για το τι μας βοηθά να επιβιώσουμε και να αναπαραχθούμε.
Τα κοινά μοντέλα μπορούν επομένως να περιλαμβάνουν «χρήσιμες μυθοπλασίες που δεν αντιπροσωπεύουν πραγματικά τον κόσμο με ακρίβεια».
Αυτό που έχει γίνει πιο ασταθές, προσθέτει, δεν είναι οι αντιλήψεις μας για τα φυσικά αντικείμενα, όπως οι τοίχοι και τα τραπέζια, αλλά τα ηθικά μας μοντέλα - τα συστήματα που μας λένε τι είναι σωστό, επικίνδυνο ή επιτρεπτό.
Τα πειράματα υπακοής
του Στάνλεϊ Μίλγκραμ
έδειξαν ότι οι απλοί άνθρωποι ήταν πρόθυμοι να χορηγήσουν αυτό που πίστευαν ότι ήταν επικίνδυνα ηλεκτροσόκ υπό την εξουσία.
Αυτά τα πειράματα απέδειξαν ότι τα ηθικά μοντέλα είναι εκπληκτικά εύπλαστα.
Είναι μια ευαλωτότητα που μοιάζει παράξενη στον σημερινό κόσμο.
Το 2026, ζούμε σε «πιο ανταγωνιστικούς εικονικούς κόσμους από ποτέ», λέει ο Frith, ο καθένας με τους δικούς του κανόνες, σήματα και πραγματικότητα.
Παραδοσιακά, η κοινωνική μας βαθμονόμηση προερχόταν από κοινά φυσικά περιβάλλοντα και αλληλεπίδραση πρόσωπο με πρόσωπο. Τώρα, πολλές από τις αλληλεπιδράσεις μας συμβαίνουν σε διαφορετικά εικονικά περιβάλλοντα, όπως οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης. Μαζί, διαβρώνουν αργά τη φυσική ευθυγράμμιση των νοητικών μας χαρτών
Ο ψυχολόγος του Στάνφορντ, Τζέρεμι Μπάιλενσον, ο οποίος μελετά πώς τα περιβάλλοντα εμβύθισης αναδιαμορφώνουν την αντίληψη, έχει δείξει ότι ο παρατεταμένος χρόνος σε εικονικούς χώρους μπορεί να ξαναγράψει διακριτικά τον τρόπο με τον οποίο κατοικούμε στο σώμα μας.
Μπορεί να διαστρεβλώσει την αίσθηση της απόστασης, να θολώσει αυτό που νιώθουμε σαν «εγώ» ή ακόμα και να ανακατέψει τη μνήμη μας για το τι πραγματικά συνέβη στον φυσικό κόσμο.
Δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι ένα είδος ανθρώπινης νευρολογικής μετατόπισης μπορεί ήδη να βρίσκεται σε εξέλιξη, συμφωνεί ο Frith. Ο κίνδυνος προέρχεται από το γεγονός ότι πάρα πολλά μυαλά είναι προσκολλημένα στον ίδιο τοπικό (εικονικό) χάρτη.
Προκαλεί πίεση στα εγκεφαλικά συστήματα που κανονικά διατηρούν τον κοινό μας κόσμο σταθερό. Ωστόσο, το να έχουμε ανθρώπους με διαφορετικές απόψεις και γνώμες βοηθά στην προστασία της ομάδας από το να εκτραπεί πολύ βαθιά στην πραγματικότητα.
Αν η ακραία απομόνωση μπορεί να χαλαρώσει την πραγματικότητα για ένα άτομο, το ίδιο ισχύει και για την υπερβολική συμμόρφωση με μια ομάδα. Γι' αυτό κάθε κοινωνία χρειάζεται τον «περίεργο» της.
«Μερικοί άνθρωποι επηρεάζονται γενετικά λιγότερο κοινωνικά», λέει ο Frith.
Αυτοί είναι οι άνθρωποι που αμφισβητούν την πραγματικότητα και ανακόπτουν το κύμα της τυφλής συναίνεσης.
Σκεφτείτε τα διάσημα πειράματα συμμόρφωσης του Asch , όπου οι συμμετέχοντες έπρεπε να κρίνουν το μήκος των γραμμών που εμφανίζονταν στις κάρτες. Οι περισσότεροι άνθρωποι συμμορφώνονταν περίπου το ένα τρίτο του χρόνου, ακόμη και όταν η αλήθεια ήταν προφανής.
Αλλά όταν μόνο ένα άτομο διαφωνούσε - όταν έστω και μία φωνή έδωσε τη σωστή απάντηση - η συμμόρφωση κατέρρεε και οι συμμετέχοντες σχεδόν πάντα εμπιστεύονταν ξανά την αντίληψή τους.
